Kathmandu

Kathmandu, maandag 21 april t/m donderdag 1 mei

We zijn gewaarschuwd! Kathmandu schijnt niet een en al pret te zijn. Op voorhand als houvast enig inzicht in deze hoofdstad krijgen is al helemaal verwarrend. Een mengelmoes van een stad uit een ver verleden, van een milieuramp die zich aan het voltrekken is, van een derde wereld pretpark, van een samenraapsel van toeristen, van een heilige stad, van een afvalberg, en nog veel meer. Het klinkt interessant en tegelijkertijd angstaanjagend. Kathmandu klinkt als een aantrekkelijke en levendige stad, een echte stad in het dorpse Nepal dat we de afgelopen maand hebben leren kennen, een stad waar we erg nieuwsgierig naar zijn; tegelijkertijd willen we ons vertrek naar Kathmandu zo lang mogelijk uitstellen daar Kathmandu drukte en chaos betekent, een inbreuk op het vredige Nepal dat we tot nu toe hebben leren kennen en waarvan we hebben leren houden; en Kathmandu betekent afscheid van dit idealistisch lijkende land, een onvermijdelijke vliegreis naar, dat biedt nog enige troost, een nieuwe en andere exotische bestemming in het grote Azie.

Het Kathmandu dat wij ons voorstellen hangt samen met het Kathmandu zoals dat in 2001 wereldwijd in het nieuws kwam, toen op 1 juni de koning (Birendra), koningin (Aishwara) en zeven andere leden van de koninklijke familie in het koninklijk paleis vermoord werden, de grootste crisis van Nepal met een geweldig groot impact, zo weten en merken we nu. Dat volgens getuigen kroonprins Dipendra de aanrichter van het drama was maakt de situatie er tot op de dag van vandaag nog complexer en moeilijker vatbaar op, daar de ouder-kind relatie in Nepal met de meeste respect gepaard gaat en er bovendien vele vragen onbeantwoord zijn gebleven en een groot aantal mysteries betreffende de moordaanslag onopgelost. We zijn reeds en zullen nog vaak met dit drama geconfronteerd worden daar overal foto's hangen van het vermoorde koninklijke paar. We hopen desondanks een positievere indruk te krijgen van het Kathmandu waarvan we slechts zeven uur rijden verwijderd zijn!

De voortekenen zijn goed als de door ons geboekte bus heerlijk comfortabel is, 'met Swiss is niets mis' (grote uitzondering in Nepal). Nou maar hopen dat de buschauffeur goed wakker is (na de officiele stakingsdag van gisteren) en niet aan de lokale bier of wijn heeft gezeten (uit ervaring weten wij dat die heel sterk is en een berg aan hoofdpijn oplevert) want de weg van Pokhara naar Kathmandu gaat langs veel ravijn, diepe dalen en snelstromende rivieren. Maar we hoeven ons geen zorgen te maken, alleen goedkope lokale bussen vallen (hoe treurig het ook is) zo af en toe de diepte in (en de krantenartikels, die zelfs de Nederlandse kranten halen, over dergelijke ongelukken staan opeens weer vers in het geheugen gegrift), deze bus is daar te waardevol voor! En gelijk heeft de beste man, heelhuids komen we aan het einde van de middag aan in de hoofdstad, hoewel het wel angstaanjagend was hoeveel ravijn we van dichtbij hebben mogen aanschouwen en hoeveel stukken weg in aanzienlijk slechte staat verkeren of totaal verdwenen zijn.

Vanaf het busstation nemen we een taxi richting de wijk Thamel, de touristenghetto van Kathmandu. Thamel is een opeenhoping van guesthouses, restaurants, bars en de nodige souveniershopjes. Het uitzoeken van een goede hotelkamer is geen gemakkelijke opgave. Het nemen van een kamer aan de straatkant is misschien leuk voor het budget maar komt de nachtrust niet ten goede, dit vooral omdat Nepali meer gebruik lijken te maken van hun claxon dan van hun rempedaal. Na een paar hotels te hebben bekeken besluiten we maar een kamer te nemen in een hotel gelegen in een steegje; niet dat deze kamer echt aan onze wensen voldoet maar zoals we hebben geleerd zoekt het gemakkelijker zonder bagage. Nadat we onze bagage hebben gedropt beginnen we aan een verkenningstocht door Thamel. Zoveel winkeltjes met leuke spulletjes, dat is niet gezond! Maar het winkelen bewaren we voor later. Ondanks de vele negatieve verhalen die we over Kathmandu hebben gehoord in Pokhara zijn we eigenlijk positief verbaasd, deze stad en zelfs dit touristenghetto is zo erg nog niet; druk dat is het wel maar er lijkt genoeg te doen. Naar aanleiding van het lezen van een berichtje in ons gastenboek besluiten we een kijkje te nemen in guesthouse 'Via via', aangeraden als een leuk guesthouse. En inderdaad, bij het zien van de kamer besluiten we morgenvroeg meteen te verkassen.

Na een dagje rondgedwaald te hebben is het weer tijd voor wat cultuur. We besluiten naar de 'oude stad' te gaan, een doolhof van nauwe straten en steegjes en een groot aantal tempels, noord en zuid gelegen van 'Durbar Square'. 'Durbar Square' is de plaats om met cultuursnuiven te beginnen. Het eerste dat ons opvalt is de drukte en bedrijvigheid die er heerst op het plein: het geroezemoes van mensen, toeterende fietsrickshaws en motoren, religieuze muziek, de geuren van wierrook, kruiden en afval, rondwalende koeien, duiven en saddhus en opdringerige touts en bedelaars. 'Durbar Square', eigenlijk 'Hanuman-Dhoka Durbar' geheten, ligt in het hart van de oude stad Kathmandu. Het is een complex van tempels en heiligdommen, zowel hindoeistisch als boeddhistisch. Het merendeel van deze heiligdommen is gebouwd in de 'pagoda' stijl met bijzonder houtsnijwerk in interieur en exterieur, gebouwt tussen de twaalfde en achttiende eeuw. Het plein met al haar tempels en paleizen weerspiegelt het religieuze en culturele leven van de mensen die deze stad bewonen. Het is hier waar de Nepalese koningen worden gekroond en tot de vroeg twintigste eeuw was 'Durbar Square' de koninklijke residentie.

De naam 'Hanuman-dhoka Durbar' is afgeleid van het standbeeld van de hindoegod Hanuman dat door een Nepalese koning bij de ingang van het koninklijke paleis werd neergezet in 1672. Tegenwoordig wordt ook veel de naam 'Kathmandu Durbar Square' gebruikt. Het plein wordt in tweeen gedeeld door het koninklijke paleis, het zuidwest gedeelte waar de 'Kasthamandap' tempel staat, de tempel waar Kathmandu waarschijnlijk haar naam aan te danken heeft, en het noordelijke gedeelte waar verschillende beelden en tempels te vinden zijn. Omdat we na acht maanden reizen een beetje 'cultuurmoe' zijn bezoeken we 'Hanuman Dhoka', het oude koninklijke paleis, niet, zo ook vierhonderd roepies uitsparend. Het plein huisvest veel tempels maar om deze hier allemaal te gaan beschrijven is geen doen en zou ook een beetje saai worden; maar 'Kumari-ghar' is het vermelden wel waard.

In 'Kumari-ghar' woont de Kumari en ermee is een traditie rondom een jong meisje verbonden, waaruit duidelijk de vrijelijke vermening van hindoesistische, boeddhistisch en inheemse elementen in Nepal blijkt. De culte rondom de Kumari gaat waarschijnlijk terug tot de middeleeuwen en de laatste Malla koning van Kathmandu institutionaliseerde het gebruik toen hij de Kumari-ghar in 1757 bouwde. Naar het schijnt beledigde de koning de godin Taleju door het vleselijke in haar te begeren als gevolg waarvan zij hem opdroeg een maagdelijk meisje te selecteren waarin de godin kon leven. Hoewel de Kumari een hindoegodin is wordt zij gekozen uit de boeddhistische Shakya bevolkingsgroep van de goudsmeden. De selectieprocedure is gelijk aan de tibetaans boeddhistische methode voor het traceren van een gereincarneerde Lama. Ouderen interviewen honderden Shakya meisjes in de leeftijd van drie tot vijf jaar op zoek naar hen die de tweeendertig heilige tekens bezitten: een nek als een zeeschelp, een lichaam als een Banyan boom, wenkbrouwen als die van een koe etc. Finalisten worden rond middernacht in de 'Taleju Mandir' geplaatst, omgeven door buffelohoofden en mannen met maskers. Het meisje dat geen angst vertoont en de bezittingen van de vorige Kumari weet te selecteren, en wiens horoscoop niet botst met die van de koning, wordt de volgende Kumari. Zij leeft een verborgen leven in de 'Kumari-Ghar' en komt slechts op speciale gelegenheden op haar troon naar buiten; haar voeten mogen nooit de grond raken. De godin Taleju verlaat het meisje wanneer het menstrueert of op andere wijze bloed, als gevolg waarvan het meisje pensioneert met een gemiddeld staatspensioen. Dat het daarna geen gemakkelijk leventje is blijkt uit het feit dat ze moeilijk een man kan vinden omdat, naar men zegt, de man die met een voormalige Kumari trouwt vroeg sterft. De huidige Kumari werdt geinstalleerd in 2001 toen ze drieeneenhalf jaar oud was. Hoewel het mogelijk is de Kumari achter een van de ramen te zien, in haar rode kleding, behangen met zware zilveren juwelen en haar voorhoofd roodbeschilderd met een 'derde oog', zijn wij erop het verkeerde tijdstip en zit ze aan haar studie. Jammer, het verhaal heeft indruk op ons gemaakt en we zijn erg nieuwsgierig geworden. Gelukkig, maar een schrale troost, het gebouw waarin ze woont is ook een geweldig plaatje!

Misschien nog wel een mooier plaatje is 'Swayambhu', een boeddhistisch tempelcomplex gesitueerd op de top van een heuvel. Omdat dit complex slechts zo'n drie kwartier lopen van Thamel verwijderd is besluiten we de goedkope maar zeer efficiente benenwagen te nemen. Het eerste dat tijdens onze wandeling opvalt, als we de commercie die Thamel heet verlaten hebben, is de viezigheid en rotzooi in de straten. Waar men de straten van Thamel nog redelijk schoonhoudt lijkt dit in de uitlopers van de stad niet te gebeuren. Wij hebben veel vuiligheid gezien tijdens onze reis maar dit gebied spant naar ons idee de kroon. Van wegen kun je hier niet meer spreken, de weg is meer gat dan weg. Overal ligt vuil, runderpoten liggen te stinken bij de lokale slager, schurfterige honden snuffelen tussen de bergen vuil, zwijnen baden in de rivier waar een stank omheen hangt om ziek van te worden, nee, hier wordt je niet vrolijk van. Maar na drie kwartier lopen komen we aan de voet van de heuvel aan waar driehonderd treden op ons wachten alvorens we de top bereiken.

De op de top gelegen 'Swayambhu' stupa is, net als 'Durbar Square', een van de grootste attracties van Kathmandu. Vanuit boeddhistische oogpunt is deze stupa de belangrijkste van Nepal en dat is goed merkbaar; ook voor ons vertrek naar Nepal hadden we al veel afbeeldingen van deze stupa gezien en door heel Nepal heen zijn er vele replica's van te vinden, varierend van mini tot de mega-afmeting die deze stupa heeft. Ook hier zijn er de vele legenden die verhalen over een perfecte lotus die in de Kathmandu-vallei, toen een meer, 'swayambhu' was, zelfgecreerd. Door het meer droog te leggen kon 'Swayambhu' door mensen aanbeden worden, gesitueerd op top van een heuvel. Grappig is dat de relatief simpele structuur van de gigantisch witte stupa een zeer complexe onderliggende weergave van boeddhistische kosmologie bevat: de koepel als baarmoeder; mediterende Boeddha's als de vier (plus een) elementen; vrouwelijke wijsheidstegenhangers van het mannelijke medelijden; de beslagen kubusvorm als fallische complementering van de vrouwelijke koepel; en niet te vergeten de ogen op iedere zijde van de alziende Adi-boeddha, and so on.
De bedoeling van het rond de stupa lopen is om op deze onderliggende betekenis te mediteren en terwijl boeddhisten dit doen raken ze met hun handen de duizenden omringenden 'prayerwheels' aan, op deze manier alle kokers in beweging brengend. De vele omliggende heiligdommen maken het complex een vrolijke warboel. Overal vlaggetjes, aapjes, monikken en zeer devote boeddhisten die de sfeer intens mysterieus en vol van praktisch geloof maken. Het is vooral deze sfeer die 'Swayambhu' zo indrukwekkend maakt, en een bijzondere - praktische - ervaring rijker dalen we de traptreedjes weer af. In de taxi (we geven het toe, na acht maanden van ongemakkelijk vervoer zijn we lichtelijk lui aan het worden, en zijn de gemakken van een taxi meer dan welkom) terug naar de bewoonde wereld hebben we het er nog lang over.

Hoewel de stupa in Boudha die we de volgende dag bezoeken nog belangrijker is omdat het een van de grootste stupa's van de wereld is en het belangrijkste tibetaans boeddhistisch monument buiten Tibet is, is de indruk die dit tibetaanse Mekka op ons heeft minder groot. Ook deze stupa is prachtig en de monniken die de 'prayerwheel' aanslingeren aandoenlijk devoot, maar de sfeer lijkt oppervlakkiger, minder intens dan die van 'Swayambhu'. Het lijkt haast alsof praktisch boeddhistisme in Boudha plaats heeft gemaakt voor historisch boeddhisme, maar dat is misschien niet zo vreemd met al de Tibetanen in de regio die hun eigen historie en traditie met veel pijn en moeite pogen te laten doorleven buiten Tibet.

Een van de andere dagen van ons verblijf in de wereldstad Kathmandu laten we ons naar Patan rijden. Hoewel Patan nu geheel opgeslokt lijkt te zijn door Kathmandu was het ooit de hoofdstad van een machtig koninkrijk. De poetische naam van Patan, Lalitpur, betekent 'stad van de schoonheid' en dit is ook precies wat Patan is. Patan is veel rustiger dan Kathmandu en haar residenten schijnen van de fijne dingen in het leven te houden. Dit verklaart misschien ook waarom hier zich vele kunstenaars hebben gevestigd. Wij bezoeken Patan's 'Durbar Square' en hoewel dit plein kleiner is dan in Kathmandu straalt het echte historie uit en wanen we ons terug in de tijd. Door de vele kunstenaars is er ook veel traditioneel ambachtswerk te koop. Zoals altijd scharrelen we door de steegjes en langs de kraampjes en kleedjes waarop vele spullen, voornamelijk bronswerk, zijn uitgestald. Na lang zoeken hebben we ons oog laten vallen op een zestig centimeter hoog bronzen beeld van Mansjushri, de bodhisattva van de wijsheid. Wat verloren en onder een dikke laag stof staat dit beeld in een hoekje van een vergeten winkeltje. De prijs die voor dit bronzen werk wordt gevraagd is redelijk tot laag te noemen. Maar ja, hoe neem je zoiets mee als je nog drie maanden gaat reizen? Is het al dat gesleep en gezeul wel waard? We lopen nog maar wat meer rond, informeren links en rechts naar prijzen van soortgelijke beelden en komen tot de conclusie dat de eerste echt een koopje is. Die moet mee naar huis! Maar alles in overweging nemend besluiten we Mansjushri, hoe jammer het ook is, toch maar onder het stof achter te laten in het winkeltje. We hopen in Thailand een ander bronzen meesterwerkje tegen te komen want we hebben geen zin in extra gewicht. Kleine teleursteling maar we hebben genoten van Patan en de winkeltjes.

Dat het politiek rommelt in Nepal mag duidelijk zijn en de onvrede onder de bevolking is groot. De mensen zijn moe van de ongeregeldheden, de burgeroorlog en de angst. Bevreemdend is het dan ook om te merken dat de studenten (on)aangekondigd stakingen houden. De redenen voor deze stakingen zijn ons niet geheel duidelijk maar het lijkt er om te gaan dat er in het verleden studenten zijn opgepakt, zijn verdwenen en/of omgekomen, en men hierover duidelijkheid wil. Ook onvrede over de huidige politieke situatie speelt ongetwijfeld een rol. De angst onder de bevolking tijdens deze stakingsdagen is groot, men komt niet of nauwelijks buiten, openbaar vervoer ligt stil, winkels blijven gesloten en overal zijn militairen en mensen van de mobiele eenheid op de been. Dit is niet voor niets, de vier stakingsdagen die wij hebben 'meegemaakt' gaan gepaard met geweld; ruiten worden ingegooid, auto's gesloopt, bussen in brandgezet en links en recht breken er vechtpartijen en relletjes uit. Zelfs de universiteitsbibliotheek van Kathmandu is uitgebrand tijdens een van deze dagen, zo staat er te lezen in de krant. Wij verbazen ons over al het geweld en begrijpen goed waarom de bevolking van dit land zo graag rust en orde wil, want deze stakingen lijken geen positieve uitwerkingen te hebben op de vredesbesprekingen. Maar het meest vervelende voor veel Nepali lijkt nog wel dat ze tijdens deze dagen geen geld kunnen verdienen en daardoor minder of geen eten hebben voor die dag.

Nadat wij verschillende bezienswaardigheden hebben bezichtigd, een vliegticket voor Thailand hebben geregeld en we de nodige soeveniers hebben ingeslagen, rusten we nog wat uit alvorens we afreizen naar de volgende metropool Bangkok. Terugkijken op onze dagen in Nepal mogen we meer dan tevreden zijn. We hebben rust en levendige historie gevonden in Lumbini, veel natuurlijk schoon in Pokhara en er waren natuurlijk nog de geweldige trekking door de bergen en de cultuur van Kathmandu. Na India was Nepal echt een verademing en we zijn dan ook blij dat we ook dit land hebben aangedaan; de Nepalese Himalaya's zijn natuurlijk unbeatable!

Lees verder over onze gebeurtenissen in Thailand...